بیماری پروانه‌ای یا اپیدرمولیز بولوزا (Epidermolysis Bullosa یا EB) گروهی از بیماری‌های نادر و عمدتا ژنتیکی پوست است که با شکنندگی غیرطبیعی پوست و ایجاد تاول در پاسخ به ضربه‌ها و اصطکاک‌های بسیار خفیف مشخص می‌شود. در افراد مبتلا، تماس ساده پوست با لباس، راه رفتن، بغل کردن یا حتی انجام فعالیت‌های روزمره ممکن است موجب ایجاد تاول، زخم و آسیب پوستی شود.

شدت بیماری پروانه‌ای از شکل‌های خفیف و محدود به دست‌ها و پاها تا انواع شدید و گسترده‌ای متغیر است که می‌توانند علاوه‌بر پوست، مخاط دهان، مری، چشم‌ها و سایر اندام‌ها را نیز درگیر کنند. برخی انواع بیماری ممکن است با عوارضی مانند سوءتغذیه، کم‌خونی، محدودیت حرکتی و افزایش خطر سرطان پوست همراه باشند. در این مقاله خانم دکتر مریم ملکی، متخصص پوست و مو در اصفهان، به بررسی علل، علائم و درمان این بیماری می‌پردازند.

بیماری ‌پروانه‌ای یا اپیدرمولیز بولوزا

اگرچه بسیاری از انواع بیماری پروانه‌ای هنوز درمان قطعی ندارند، پیشرفت‌های اخیر در زمینه ژن‌درمانی، درمان‌های سلولی، کنترل عفونت و مراقبت تخصصی از زخم‌ها، فرصت‌های درمانی جدیدی برای برخی بیماران فراهم کرده است.

نام بیماری: اپیدرمولیز بولوزا (Epidermolysis Bullosa)

نام رایج: بیماری پروانه‌ای

ماهیت بیماری: گروهی از اختلالات نادر شکنندگی پوست که اغلب منشأ ژنتیکی دارند.

ویژگی اصلی: ایجاد تاول و زخم در اثر ضربه یا اصطکاک خفیف.

سن شروع: ممکن است از بدو تولد یا دوران نوزادی ظاهر شود؛ برخی انواع خفیف‌تر در مراحل بعدی زندگی تشخیص داده می‌شوند.

تخصص‌های مرتبط: پوست، ژنتیک پزشکی، اطفال، مراقبت از زخم، تغذیه، دندان‌پزشکی و در صورت نیاز گوارش و چشم‌پزشکی.

 

۱. بیماری پروانه‌ای چیست؟

بیماری پروانه‌ای نام عمومی مجموعه‌ای از اختلالات است که در آن‌ها ساختارهای مسئول استحکام و اتصال لایه‌های پوست به‌درستی عمل نمی‌کنند. در پوست سالم، پروتئین‌های مختلف به سلول‌ها و لایه‌های پوستی کمک می‌کنند تا در برابر کشش و اصطکاک مقاومت داشته باشند.

در بیماری پروانه‌ای، نقص در برخی از این پروتئین‌ها باعث می‌شود پوست در برابر نیروهای مکانیکی آسیب‌پذیر شود. در نتیجه، حتی آسیب‌های خفیف نیز می‌توانند موجب جدا شدن سلول‌ها یا لایه‌های پوست از یکدیگر و تشکیل تاول شوند.

این بیماری یک اختلال واحد با تظاهرات یکسان نیست؛ بلکه شامل چندین نوع و زیرنوع است که از نظر ژنتیک، محل ایجاد تاول، شدت علائم، احتمال ایجاد اسکار و عوارض خارج‌پوستی با یکدیگر تفاوت دارند.

در برخی بیماران، تاول‌ها پس از بهبود بدون باقی گذاشتن اسکار قابل‌توجه از بین می‌روند؛ درحالی‌که در انواع دیگر، زخم‌ها ممکن است با اسکار، تغییر شکل انگشتان یا محدودیت حرکتی همراه شوند.

۲. علت بیماری پروانه‌ای چیست؟

علت ژنتیکی

علت اصلی بسیاری از انواع بیماری پروانه‌ای، تغییرات بیماری‌زا در ژن‌هایی است که دستور ساخت پروتئین‌های موثر در استحکام پوست را بر عهده دارند. این پروتئین‌ها در ایجاد اتصالات میان سلول‌های پوستی یا اتصال لایه اپیدرم به درم نقش دارند. اختلال در عملکرد آن‌ها موجب کاهش مقاومت پوست و ایجاد تاول می‌شود. 

برخی از ژن‌های مرتبط با انواع مختلف بیماری پروانه‌ای عبارت‌اند از KRT5، KRT14، COL7A1، LAMA3، LAMB3، LAMC2 و PLEC. نوع ژن و تغییر ژنتیکی درگیر می‌تواند بر نوع بیماری، شدت علائم و الگوی وراثت تاثیر بگذارد. آزمایش ژنتیک نیز می‌تواند در تشخیص دقیق بیماری و مشاوره ژنتیک به خانواده کمک کند.

آیا بیماری پروانه‌ای ارثی است؟

بیشتر انواع کلاسیک بیماری پروانه‌ای ژنتیکی هستند و می‌توانند با الگوهای وراثتی متفاوت منتقل شوند.

 وراثت اتوزومال غالب: در این الگو، وجود یک نسخه بیماری‌زای ژن ممکن است برای ایجاد بیماری کافی باشد. اگر یکی از والدین دارای یک تغییر ژنتیکی بیماری‌زای اتوزومال غالب و هتروزیگوت باشد، احتمال انتقال آن به هر فرزند معمولا ۵۰ درصد است؛ البته وضعیت ژنتیکی فرد و نوع تغییر ژنی در تفسیر این احتمال اهمیت دارد.

وراثت اتوزومال مغلوب: در این الگو، معمولا فرد باید دو نسخه بیماری‌زای ژن را دریافت کند تا به بیماری مبتلا شود. اگر هر دو والد ناقل یک تغییر ژنتیکی مغلوب در همان ژن باشند، در هر بارداری احتمال ابتلای فرزند ۲۵ درصد، احتمال ناقل بودن ۵۰ درصد و احتمال به ارث نبردن هیچ‌یک از دو نسخه خانوادگی ۲۵ درصد است.

الگوی وراثت در انواع مختلف بیماری پروانه‌ای متفاوت است؛ بنابراین برای برآورد دقیق خطر انتقال بیماری، مشاوره ژنتیک و بررسی تغییر ژنی خانواده اهمیت دارد.

الگوهای وراثتی

آیا بیماری پروانه‌ای مسری است؟

خیر. بیماری پروانه‌ای مسری نیست و از طریق تماس پوستی، استفاده از وسایل مشترک یا حضور در محیط مشترک منتقل نمی‌شود.

آیا همه موارد بیماری پروانه‌ای از والدین به ارث می‌رسند؟

خیر. برخی بیماران ممکن است به دلیل ایجاد یک تغییر ژنتیکی جدید یا جهش de novo مبتلا شوند؛ بنابراین نبود سابقه خانوادگی، بیماری پروانه‌ای را رد نمی‌کند.

 

۳. انواع بیماری پروانه‌ای

طبقه‌بندی بیماری پروانه‌ای عمدتا بر اساس محل جدا شدن لایه‌های پوست، ویژگی‌های مولکولی و ژنتیکی و تظاهرات بالینی انجام می‌شود.

براساس طبقه‌بندی کلاسیک، چهار گروه اصلی اپیدرمولیز بولوزا شامل اپیدرمولیز بولوزای ساده (EBS)، اپیدرمولیز بولوزای اتصالی (JEB)، اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک (DEB) و سندرم کیندلر هستند. با این حال، طبقه‌بندی‌های جدیدتر بیماری‌های شکنندگی پوست، براساس سطح جداشدگی پوست، ویژگی‌های بالینی و مولکولی و ژن‌های درگیر، زیرگروه‌های بیشتری را در نظر می‌گیرند.

۳-۱ اپیدرمولیز بولوزای ساده (EBS)

یکی از انواع اصلی بیماری پروانه‌ای است که در آن تاول‌ها معمولا در داخل اپیدرم و در سطح سلولی ایجاد می‌شوند.

ویژگی‌های شایع این نوع عبارت‌اند از:

  • ایجاد تاول پس از اصطکاک یا ضربه‌های خفیف.
  • درگیری شایع کف دست‌ها و کف پاها، به‌ویژه در برخی زیرنوع‌ها.
  • تشدید علائم در شرایط گرما و تعریق در بعضی بیماران.
  • بهبود تاول‌ها معمولا بدون ایجاد اسکار قابل‌توجه.
  • احتمال ضخیم شدن پوست کف دست و پا در برخی بیماران.

شدت بیماری می‌تواند از نوع محدود و موضعی تا شکل‌های گسترده‌تر متفاوت باشد. 

۳-۲. اپیدرمولیز بولوزای اتصالی (JEB)

نوعی از بیماری است که در آن جدایی پوست در ناحیه اتصال اپیدرم و درم رخ می‌دهد.

این گروه از بیماری می‌تواند با ویژگی‌های زیر همراه باشد:

  • ایجاد تاول و زخم‌های پوستی از دوران نوزادی.
  • درگیری گسترده پوست در برخی زیرنوع‌ها.
  • در برخی زیرنوع‌ها، مخاط دهان، حنجره، دستگاه گوارش و سایر مخاط‌ها نیز ممکن است درگیر شوند.
  • اختلال در تغذیه در صورت درگیری دهان یا مری.
  • احتمال ایجاد تغییرات ناخن و مشکلات دندانی در برخی زیرنوع‌ها.

شدت JEB متغیر است و از انواع خفیف‌تر تا شکل‌های شدید همراه با عوارض جدی در دوره نوزادی متفاوت است.

۳-۳. اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک (DEB)

با اختلال در پروتئین کلاژن نوع هفت ارتباط دارد. این پروتئین در تشکیل فیبریل‌های اتصالی میان لایه‌های پوست نقش مهمی ایفا می‌کند.

در این نوع، تاول‌ها معمولا در زیر غشای پایه پوست ایجاد می‌شوند و به‌ویژه در شکل‌های شدیدتر ممکن است با اسکار قابل‌توجه همراه باشند.

تظاهرات احتمالی عبارت‌اند از:

  • ایجاد تاول و زخم در اثر ضربه‌های خفیف.
  • بهبود زخم‌ها همراه با اسکار.
  • ایجاد میلیا یا برجستگی‌های کوچک سفیدرنگ در برخی نواحی.
  • تغییر شکل ناخن‌ها یا از دست رفتن آن‌ها.
  • چسبندگی تدریجی انگشتان دست و پا در برخی انواع شدید.
  • ایجاد محدودیت حرکتی به دلیل اسکار و انقباض بافت‌ها.
  • احتمال درگیری مخاط دهان و مری و ایجاد تنگی مری.
  • افزایش خطر ابتلا به کارسینوم سلول سنگفرشی پوست، به‌ویژه در انواع شدید و مزمن.

این گروه می‌تواند به شکل اتوزومال غالب یا اتوزومال مغلوب دیده شود. نوع مغلوب شدید ممکن است با عوارض پوستی و خارج‌پوستی قابل‌توجه همراه باشد.

۳-۴. سندرم کیندلر (Kindler syndrome)

نوعی اختلال نادر در شکنندگی پوست است که می‌تواند با تاول، حساسیت به نور، تغییرات رنگدانه‌ای و آتروفی پوست همراه باشد.

در این بیماری، تاول‌ها ممکن است در سطوح مختلف اتصال میان لایه‌های پوست ایجاد شوند. برخی تظاهرات احتمالی عبارت‌اند از:

  • تاول‌های پوستی از دوران کودکی.
  • حساسیت به نور خورشید.
  • تغییرات رنگدانه‌ای پوست.
  • نازک و شکننده شدن پوست در برخی نواحی.
  • احتمال درگیری مخاط دهان و سایر مخاط‌ها.
  • در برخی بیماران، خطر بروز کارسینوم سلول سنگفرشی پوست و مخاط افزایش می‌یابد.

اتواع بیماری پروانه‌ای

جدول مقایسه انواع اصلی بیماری پروانه‌ای

جدول مقایسه انواع اصلی بیماری پروانه‌ای

این جدول یک مقایسه کلی است؛ تظاهرات هر بیمار به زیرنوع ژنتیکی و شدت بیماری بستگی دارد.

 

۴. علائم و نشانه‌های بیماری پروانه‌ای

علائم بیماری پروانه‌ای بسته به نوع ژنتیکی، شدت بیماری، سن بیمار و میزان درگیری پوست و مخاط متفاوت هستند.

علائم پوستی

مهم‌ترین تظاهرات پوستی عبارت‌اند از:

  1. تاول‌های مکرر: تاول‌ها ممکن است در اثر اصطکاک لباس، تماس با سطوح، راه رفتن یا سایر آسیب‌های خفیف ایجاد شوند.
  2.  زخم‌های پوستی: پس از پاره شدن تاول، سطح پوست ممکن است به شکل زخم باز باقی بماند. سرعت بهبود زخم به نوع بیماری، وضعیت تغذیه و وجود عفونت بستگی دارد.
  3. اسکار: در برخی انواع بیماری، به‌ویژه اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک، زخم‌ها ممکن است با ایجاد بافت اسکار بهبود یابند.
  4. میلیا: برجستگی‌های سفید و کوچک ممکن است در نواحی بهبود یافته پوست ظاهر شوند.
  5. تغییرات ناخن: ضخیم شدن، تغییر شکل یا از دست رفتن ناخن‌ها ممکن است در بعضی زیرنوع‌ها دیده شود.
  6. تغییر رنگ پوست: افزایش یا کاهش رنگدانه در برخی بیماران مشاهده می‌شود.
  7. ضخیم شدن پوست کف دست و پا: این تغییر می‌تواند در برخی انواع بیماری موجب درد و اختلال در راه رفتن شود.

علائم خارج‌پوستی

در انواع متوسط تا شدید، بیماری ممکن است علاوه بر پوست، بخش‌های دیگری از بدن را نیز درگیر کند.

از جمله:

  • تاول و زخم در دهان.
  • درد هنگام جویدن یا بلع غذا.
  • التهاب یا آسیب مری و ایجاد تنگی آن.
  • یبوست و درد هنگام دفع، که می‌تواند در برخی بیماران در نتیجه زخم یا درگیری ناحیه مقعد تشدید شود.
  • کم‌خونی ناشی از التهاب مزمن، خون‌ریزی یا کمبودهای تغذیه‌ای.
  • اختلال رشد و سوءتغذیه.
  • کم‌آبی بدن در صورت از دست رفتن گسترده مایعات.
  • محدودیت حرکت انگشتان و مفاصل در اثر اسکار.
  • مشکلات چشمی در برخی زیرنوع‌ها.
  • افزایش خطر سرطان پوست در بعضی انواع شدید.

همه بیماران تمام این علائم را تجربه نمی‌کنند. وجود و شدت عوارض به نوع بیماری و شرایط هر فرد بستگی دارد.

 

۵. بیماری پروانه‌ای در نوزادان و کودکان

بیماری پروانه‌ای ممکن است از بدو تولد آشکار شود. در برخی نوزادان، تاول‌ها یا نواحی فاقد پوست در زمان تولد مشاهده می‌شوند؛ درحالی‌که در برخی دیگر، علائم پس از شروع تماس و اصطکاک روزمره ظاهر می‌شوند.

در کودکان مبتلا، مراقبت ویژه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا پوست آن‌ها ممکن است در اثر پوشک، لباس، چسب پانسمان یا تماس با سطوح به‌راحتی آسیب ببیند.

مشکلات مهم در دوران کودکی

  • ایجاد تاول در نواحی تماس با پوشک و لباس.
  • درد هنگام تعویض پانسمان.
  • دشواری در تغذیه در صورت درگیری دهان.
  • اختلال رشد در صورت دریافت ناکافی انرژی و مواد مغذی.
  • کم‌آبی و اختلالات الکترولیتی در بیماری‌های گسترده.
  • افزایش خطر عفونت زخم‌ها.

 

۶. روش‌های تشخیص بیماری پروانه‌ای

تشخیص بیماری پروانه‌ای بر اساس مجموعه‌ای از یافته‌های بالینی، بررسی‌های تخصصی پوست و آزمایش‌های ژنتیکی انجام می‌شود.

۶-۱. شرح حال و معاینه بالینی

پزشک درباره زمان شروع تاول‌ها، محل‌های درگیر، عوامل تحریک‌کننده، سابقه خانوادگی و وجود علائم خارج‌پوستی سوال می‌کند.

معاینه پوست، ناخن‌ها، دهان و سایر نواحی درگیر به تشخیص اولیه و تعیین آزمایش‌های مورد نیاز کمک می‌کند.

۶-۲. نمونه‌برداری از پوست

در برخی بیماران، نمونه‌برداری از پوست برای بررسی محل جدایی لایه‌ها و ساختارهای پوستی انجام می‌شود. بررسی محل جداشدگی پوست می‌تواند با روش‌هایی مانند ایمونوفلورسانس مپینگ و در برخی شرایط میکروسکوپ الکترونی انجام شود. آزمایش ژنتیک نیز برای تعیین نوع و زیرنوع بیماری و شناسایی تغییر ژنتیکی مسئول بیماری اهمیت زیادی دارد.

این بررسی‌ها، در کنار یافته‌های بالینی و آزمایش ژنتیک، می‌توانند به تعیین نوع و زیرنوع بیماری کمک کنند.

۶-۳. آزمایش ژنتیک

آزمایش ژنتیک برای شناسایی تغییرات بیماری‌زا در ژن‌های مرتبط با بیماری پروانه‌ای اهمیت زیادی دارد.

این آزمایش می‌تواند به موارد زیر کمک کند:

  • تایید تشخیص.
  • تعیین نوع و زیرنوع بیماری.
  • شناسایی الگوی وراثت.
  • ارائه مشاوره ژنتیک به خانواده.
  • بررسی احتمال تکرار بیماری در بارداری‌های آینده.
  • فراهم کردن اطلاعات لازم برای ارزیابی برخی درمان‌های هدفمند.

انتخاب آزمایش مناسب باید با توجه به تظاهرات بیمار و نظر متخصص پوست یا ژنتیک پزشکی انجام شود.

۶-۴. بررسی عوارض احتمالی

براساس نوع بیماری و علائم فرد، ممکن است آزمایش خون، ارزیابی تغذیه، بررسی کم‌خونی، ارزیابی عملکرد اندام‌ها، معاینه چشم، بررسی دهان و دندان یا ارزیابی دستگاه گوارش نیز لازم باشد.

 

۷. درمان بیماری پروانه‌ای

درمان بیماری پروانه‌ای به نوع ژنتیکی، شدت علائم، سن بیمار و میزان درگیری پوست و اندام‌های دیگر بستگی دارد. درمان‌های حمایتی همچنان بخش مهمی از مراقبت بیماران را تشکیل می‌دهند. هدف این درمان‌ها کاهش آسیب‌های جدید، تسریع ترمیم زخم‌ها، کنترل درد و خارش، پیشگیری از عفونت و حفظ کیفیت زندگی است. در کنار این روش‌ها، درمان‌های هدفمند و ژن‌درمانی برای برخی انواع بیماری توسعه یافته‌اند. بااین‌حال، باید توجه داشت که درمان تاییدشده برای یک نوع بیماری پروانه‌ای لزوما برای سایر انواع آن قابل استفاده نیست.

۷-۱. مراقبت از زخم‌ها

مراقبت صحیح از زخم یکی از مهم‌ترین بخش‌های درمان است.

اصول کلی مراقبت از زخم عبارت‌اند از:

  • پاک‌سازی ملایم زخم با روش توصیه‌شده توسط تیم درمانی.
  • استفاده از پانسمان‌های غیرچسبنده و مناسب پوست شکننده.
  • پرهیز از چسباندن مستقیم چسب‌های معمولی به پوست آسیب‌پذیر.
  • کاهش اصطکاک و فشار روی نواحی درگیر.
  • بررسی منظم زخم‌ها از نظر عفونت.
  • تعویض پانسمان با روشی که کمترین آسیب را به پوست وارد کند.

پانسمان باید متناسب با محل زخم، میزان ترشح، احتمال عفونت و وضعیت پوست انتخاب شود.

در برخی بیماران، تاول‌های تازه ممکن است به تخلیه کنترل‌شده نیاز داشته باشند؛ اما نحوه انجام این کار باید بر اساس آموزش تیم درمانی باشد. دستکاری تاول‌ها یا برداشتن سقف آن‌ها بدون آموزش مناسب می‌تواند موجب آسیب بیشتر شود.

۷-۲. کنترل درد و خارش

درد و خارش می‌توانند خواب، تغذیه، فعالیت روزمره و سلامت روان بیمار را تحت تاثیر قرار دهند.

روش‌های کنترل این علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:

  • انتخاب پانسمان مناسب و کاهش آسیب هنگام تعویض آن.
  • استفاده از داروهای ضد درد بر اساس نظر پزشک.
  • درمان عفونت یا التهاب زمینه‌ای در صورت وجود.
  • کاهش گرما و تعریق در بیمارانی که علائم آن‌ها با این عوامل تشدید می‌شود.
  • استفاده از درمان‌های موضعی یا سیستمیک متناسب با شرایط بیمار.

انتخاب دارو باید با توجه به سن، شدت درد، عملکرد کلیه و کبد، سایر بیماری‌ها و داروهای مصرفی انجام شود.

۷-۳. پیشگیری و درمان عفونت

زخم‌های باز می‌توانند در معرض عفونت قرار گیرند. در صورت مشاهده نشانه‌های عفونت، پزشک ممکن است براساس معاینه و شرایط بیمار از درمان‌های موضعی یا آنتی‌بیوتیک‌های سیستمیک استفاده کند.

استفاده خودسرانه و طولانی‌مدت از آنتی‌بیوتیک‌ها توصیه نمی‌شود؛ زیرا ممکن است موجب مقاومت میکروبی یا عوارض دارویی شود.

۷-۴. حمایت تغذیه‌ای

در برخی انواع متوسط و شدید بیماری، نیاز انرژی و پروتئین افزایش می‌یابد؛ زیرا بدن برای ترمیم مکرر زخم‌ها به مواد مغذی نیاز دارد.

درگیری دهان و مری نیز ممکن است غذا خوردن را دردناک یا دشوار کند.

برنامه تغذیه‌ای بیمار ممکن است شامل موارد زیر باشد:

  • ارزیابی منظم وزن و رشد.
  • بررسی دریافت انرژی و پروتئین.
  • اصلاح کمبود آهن و سایر مواد مغذی در صورت تایید کمبود.
  • استفاده از غذاهای نرم و مناسب در صورت درد دهان یا اختلال بلع.
  • درمان مشکلات دندانی و دهانی.
  • استفاده از حمایت تغذیه‌ای تخصصی در بیماران نیازمند.

در موارد خاص، ممکن است روش‌های تغذیه کمکی با نظر تیم تخصصی ضروری باشند.

۷-۵. فیزیوتراپی و حفظ تحرک

در برخی انواع بیماری، به‌ویژه انواع همراه با اسکار، ممکن است انقباض مفاصل و چسبندگی انگشتان ایجاد شود. فیزیوتراپی و کاردرمانی می‌توانند با برنامه‌ای متناسب با وضعیت پوست به حفظ دامنه حرکتی، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و استقلال بیمار کمک کنند.

تمرین‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که خطر ایجاد تاول و آسیب مکانیکی به حداقل برسد.

 

۸. درمان‌های نوین بیماری پروانه‌ای

در سال‌های اخیر، پیشرفت‌های قابل‌توجهی در درمان بیماری پروانه‌ای حاصل شده است. بخشی از این پیشرفت‌ها مربوط به درمان‌هایی است که به‌طور مستقیم نقص ژنتیکی یا پروتئین‌های معیوب را هدف قرار می‌دهند.

در حال حاضر، در ایالات متحده دو درمان ژنی/سلولی-ژنی اختصاصی برای برخی بیماران مبتلا به DEB تایید شده‌اند: Vyjuvek و Zevaskyn.

درمان‌های نوظهور پروانه‌ای

۸-۱. ژن‌درمانی موضعی Vyjuvek

با نام ژنریک برماژن ژپروپاوک (beremagene geperpavec-svdt)، یک ژن‌درمانی موضعی است که برای درمان زخم‌های بیماران مبتلا به اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک دارای جهش یا جهش‌های مرتبط در ژن COL7A1 تایید شده است. این درمان از یک ناقل ویروسی برای انتقال نسخه عملکردی ژن COL7A1 به سلول‌های هدف استفاده می‌کند. هدف آن کمک به تولید کلاژن نوع هفت و بهبود ترمیم زخم است.

نکات مهم:

  • این درمان برای زخم‌های مرتبط با نوع مشخصی از بیماری پروانه‌ای طراحی شده است.
  • برای همه انواع بیماری پروانه‌ای کاربرد ندارد.
  • تجویز و استفاده از آن باید طبق دستورالعمل رسمی و زیر نظر تیم درمانی انجام شود.
  • دسترسی به درمان و شرایط استفاده ممکن است بر اساس کشور و مقررات محلی متفاوت باشد.

Vyjuvek در سال ۲۰۲۳ در ایالات متحده تایید شد و اطلاعات رسمی فعلی FDA، آن را برای درمان زخم‌های بیماران بزرگسال و کودکان مبتلا به DEB دارای جهش یا جهش‌هایی در ژن COL7A1 معرفی می‌کند.

۸-۲. درمان سلولی-ژنی Zevaskyn

با نام ژنریک پرادماژن زامیکراسل (prademagene zamikeracel)، یک درمان سلولی ژنی برای زخم‌های مرتبط با اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک مغلوب (RDEB) است.

در این روش، سلول‌های پوستی خود بیمار در فرایندی تخصصی اصلاح ژنتیکی می‌شوند و به شکل ورقه‌های سلولی برای استفاده روی زخم آماده می‌گردند.

هدف درمان، فراهم کردن سلول‌هایی است که بتوانند نسخه عملکردی ژن موردنظر را بیان کنند و در تولید کلاژن نوع هفت نقش داشته باشند. این درمان در ایالات متحده در سال ۲۰۲۵ تایید شد. 

نکته مهم آن است که Zevaskyn یک درمان تخصصی برای گروه مشخصی از بیماران مبتلا به RDEB است و جایگزین عمومی مراقبت‌های پوستی برای همه مبتلایان به بیماری پروانه‌ای محسوب نمی‌شود.

۸-۳. سایر رویکردهای درمانی

پژوهش‌های مربوط به بیماری پروانه‌ای شامل حوزه‌های متعددی هستند، از جمله:

  • ژن‌درمانی و اصلاح ژنتیکی.
  • درمان‌های سلولی.
  • جایگزینی یا تقویت پروتئین‌های ساختاری پوست.
  • روش‌های هدفمند برای کاهش التهاب و بهبود ترمیم زخم.
  • بررسی داروهایی برای کاهش عوارض و بهبود کیفیت زندگی.

بااین‌حال، نتایج پژوهش‌های اولیه یا کارآزمایی‌های بالینی را نباید معادل تایید قطعی یک درمان دانست. هر روش باید از نظر شواهد اثربخشی، ایمنی، نوع بیماری مورد هدف و وضعیت تایید قانونی بررسی شود.

جدول خلاصه درمان‌های نوین

جدول خلاصه درمان‌های نوین بیماری پروانه ای

 

۹. عوارض احتمالی بیماری پروانه‌ای

عوارض بیماری پروانه‌ای به نوع بیماری و شدت درگیری بستگی دارند. در شکل‌های خفیف ممکن است عوارض محدود به تاول‌های پوستی باشند، اما در انواع شدید احتمال درگیری چندین دستگاه بدن وجود دارد.

عوارض پوستی

  • زخم‌های مزمن و دیرترمیم.
  • عفونت‌های مکرر پوستی.
  • ایجاد اسکار و تغییر شکل بافت‌ها.
  • چسبندگی انگشتان دست و پا.
  • انقباض مفاصل و محدودیت حرکت.
  • اختلال در فعالیت‌های روزمره.

عوارض تغذیه‌ای و خونی

  • کم‌خونی.
  • کمبود آهن یا سایر مواد مغذی.
  • سوءتغذیه.
  • اختلال رشد در کودکان.
  • کم‌آبی بدن در صورت زخم‌های گسترده یا دریافت ناکافی مایعات.

عوارض دستگاه گوارش

در برخی بیماران، درگیری مخاط دهان و مری می‌تواند موجب درد هنگام بلع، دشواری تغذیه یا تنگی مری شود. یبوست دردناک نیز ممکن است در بعضی بیماران به دلیل درگیری ناحیه مقعد و درد هنگام دفع ایجاد شود.

عوارض چشمی

برخی انواع بیماری می‌توانند با تاول، زخم یا آسیب سطح چشم همراه باشند. درد چشم، حساسیت به نور یا تغییر بینایی نیازمند ارزیابی پزشکی است.

سرطان پوست

یکی از عوارض مهم در برخی انواع شدید و مزمن بیماری، افزایش خطر ابتلا به کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous Cell Carcinoma یا SCC) است. این خطر به‌ویژه در برخی بیماران مبتلا به اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک مغلوب اهمیت دارد.

بنابراین، بررسی منظم زخم‌های مزمن و ارزیابی ضایعات مشکوک توسط متخصص پوست بخش مهمی از مراقبت طولانی‌مدت محسوب می‌شود.

 

۱۰. مراقبت‌های روزانه از بیماران مبتلا به بیماری پروانه‌ای

مراقبت روزانه نقش مهمی در کاهش آسیب‌های پوستی، کنترل درد و پیشگیری از عوارض دارد.

مراقبت از پوست

  • از لباس‌های نرم، راحت و بدون درزهای زبر استفاده شود.
  • لباس‌ها به‌آرامی پوشانده و از بدن خارج شوند.
  • از مالش شدید پوست و وارد کردن فشار غیرضروری خودداری شود.
  • محیط زندگی تا حد امکان از نظر دما و رطوبت متناسب با نیاز بیمار تنظیم شود.
  • از محصولات پوستی محرک یا موادی که موجب سوزش و التهاب می‌شوند، پرهیز شود.
  • ناخن‌ها با احتیاط کوتاه نگه داشته شوند تا آسیب ناشی از خراش کاهش یابد.

حمام کردن

  • حمام کردن باید با روشی انجام شود که اصطکاک و آسیب به پوست به حداقل برسد.
  • آب با دمای ملایم، شست‌وشوی آرام و خشک کردن بدون مالش می‌تواند به کاهش آسیب کمک کند.
  • در بیمارانی که زخم‌های گسترده دارند، بهتر است روش حمام کردن و مراقبت از زخم‌ها با تیم درمانی هماهنگ شود.

مراقبت از دست‌ها و پاها

در بیمارانی که تاول‌ها بیشتر در دست‌ها و پاها ایجاد می‌شوند:

  • کفش مناسب و راحت انتخاب شود.
  • از فشار مداوم و اصطکاک غیرضروری جلوگیری شود.
  • فعالیت‌های روزمره متناسب با تحمل بیمار تنظیم شوند.
  • در صورت درد هنگام راه رفتن، ایجاد زخم جدید یا تغییر شکل انگشتان، ارزیابی تخصصی انجام شود.

مراقبت از دهان و دندان

  • درگیری دهان می‌تواند غذا خوردن و رعایت بهداشت دهان را دشوار کند.
  • معاینه منظم دندان‌پزشکی، انتخاب ابزارهای مناسب بهداشت دهان و درمان زودهنگام مشکلات دندانی اهمیت دارد.
  • در صورت درد هنگام بلع، کاهش دریافت غذا یا کاهش وزن، ارزیابی پزشکی ضروری است.

حمایت روانی و اجتماعی

زندگی با بیماری مزمن و نیاز به مراقبت‌های مکرر ممکن است بر سلامت روان بیمار و خانواده تاثیر بگذارد. حمایت روان‌شناختی، آموزش خانواده، مشارکت در فعالیت‌های متناسب با توانایی بیمار و دسترسی به خدمات حمایتی می‌توانند به بهبود کیفیت زندگی کمک کنند.

مبتلایان به بیماری پروانه‌ای باید تا حد امکان فرصت حضور در مدرسه، محیط کار و فعالیت‌های اجتماعی را داشته باشند؛ البته با در نظر گرفتن نیازهای مراقبتی و محدودیت‌های فردی.

 

۱۱. چه زمانی مراجعه فوری به پزشک ضروری است؟

اگرچه بسیاری از زخم‌های بیماری پروانه‌ای بخشی از سیر مزمن بیماری هستند، برخی علائم می‌توانند نشانه عفونت یا عارضه جدی باشند.

در موارد زیر باید ارزیابی پزشکی سریع انجام شود:

  • تب یا بدحالی عمومی، به‌ویژه در نوزادان و بیماران دارای زخم‌های گسترده.
  • قرمزی، گرمی، تورم یا درد رو به افزایش در اطراف زخم.
  • ترشح چرکی یا بوی غیرمعمول زخم.
  • کاهش قابل‌توجه دریافت مایعات یا علائم کم‌آبی.
  • دشواری جدید یا شدید در بلع.
  • درد شدید چشم، حساسیت قابل‌توجه به نور یا تغییر بینایی.
  • ضایعه پوستی مزمن که بهبود نمی‌یابد یا از نظر اندازه، ظاهر یا درد تغییر کرده است.
  • خون‌ریزی قابل‌توجه یا ایجاد زخم‌های گسترده جدید.

نکته: در نوزادان، تب، کاهش شیر خوردن، بی‌حالی یا کاهش ادرار ممکن است نیازمند ارزیابی فوری باشد. در صورت بروز علائم شدید یا اختلال هوشیاری، باید از خدمات اورژانس استفاده شود.

 

۱۲. پیش‌آگهی و طول عمر بیماران پروانه‌ای

پیش‌آگهی بیماری پروانه‌ای در همه بیماران یکسان نیست. برخی افراد مبتلا به انواع خفیف می‌توانند طول عمر نزدیک به جمعیت عمومی داشته باشند و عمدتا با تاول‌های محدود و مشکلات پوستی قابل‌کنترل مواجه شوند.

در مقابل، بعضی انواع شدید ممکن است با عوارض جدی، از جمله عفونت‌های گسترده، مشکلات تغذیه‌ای، محدودیت حرکتی یا خطر بالاتر سرطان پوست همراه باشند.

عوامل موثر بر پیش‌آگهی عبارت‌اند از:

  • نوع و زیرنوع ژنتیکی بیماری.
  • شدت شکنندگی پوست.
  • میزان درگیری مخاط‌ها و سایر اندام‌ها.
  • وجود زخم‌های مزمن و عفونت‌های مکرر.
  • وضعیت تغذیه و رشد.
  • دسترسی به مراقبت تخصصی و درمان عوارض.
  • تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم.

بنابراین، نمی‌توان صرفا بر اساس عنوان «بیماری پروانه‌ای» درباره طول عمر یا آینده یک بیمار قضاوت کرد. ارزیابی دقیق باید بر اساس تشخیص مولکولی، تظاهرات بالینی و وضعیت عمومی فرد انجام شود.

 

۱۳. آیا می‌توان از بیماری پروانه‌ای پیشگیری کرد؟

از آنجا که بسیاری از انواع بیماری پروانه‌ای منشا ژنتیکی دارند، پیشگیری از ایجاد تغییر ژنتیکی در همه موارد امکان‌پذیر نیست. بااین‌حال، در خانواده‌هایی که یک تغییر ژنتیکی بیماری‌زا در آن‌ها شناسایی شده است، مشاوره ژنتیک می‌تواند به بررسی خطر انتقال بیماری و آگاهی از گزینه‌های باروری کمک کند.

روش‌های قابل بررسی بر اساس شرایط خانواده ممکن است شامل موارد زیر باشند:

  • بررسی ژنتیکی اعضای خانواده در صورت اندیکاسیون.
  • مشاوره ژنتیک پیش از بارداری.
  • آزمایش‌های تشخیصی پیش از تولد در شرایط مناسب.
  • بررسی گزینه‌های تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT-M) در خانواده‌های واجد شرایط.

انتخاب هر یک از این روش‌ها باید با توجه به نوع بیماری، تغییر ژنتیکی شناسایی‌شده، قوانین محل زندگی و ترجیحات آگاهانه خانواده انجام شود.

از سوی دیگر، اگرچه نمی‌توان در همه موارد از ایجاد بیماری جلوگیری کرد، مراقبت مناسب از پوست می‌تواند به کاهش آسیب‌های مکانیکی و برخی عوارض قابل‌پیشگیری کمک کند.

۱۴. پرسش‌های متداول درباره بیماری پروانه‌ای

آیا بیماری پروانه‌ای درمان قطعی دارد؟

درمان قطعی و عمومی برای همه انواع بیماری پروانه‌ای در دسترس نیست. بااین‌حال، درمان‌های حمایتی و برخی درمان‌های ژنی و سلولی تاییدشده برای گروه‌های مشخصی از بیماران وجود دارند. انتخاب درمان به نوع بیماری و شرایط بیمار بستگی دارد.

آیا بیماری پروانه‌ای فقط در کودکان دیده می‌شود؟

خیر. علائم بسیاری از انواع بیماری از بدو تولد یا دوران کودکی شروع می‌شوند، اما بیماری در بزرگسالان نیز وجود دارد و برخی انواع خفیف ممکن است دیرتر تشخیص داده شوند.

آیا همه بیماران پروانه‌ای دچار زخم‌های شدید می‌شوند؟

خیر. شدت بیماری بسیار متغیر است. بعضی افراد تاول‌های محدود دارند، درحالی‌که در برخی دیگر زخم‌های گسترده و عوارض خارج‌پوستی مشاهده می‌شود.

آیا بیماری پروانه‌ای واگیردار است؟

خیر. بیماری پروانه‌ای ژنتیکی مسری نیست و از طریق تماس با بیمار منتقل نمی‌شود.

آیا بیمار مبتلا به بیماری پروانه‌ای می‌تواند ورزش کند؟

بله، بسیاری از بیماران می‌توانند فعالیت بدنی متناسب با شرایط خود داشته باشند. نوع فعالیت باید با توجه به محل تاول‌ها، شدت بیماری و خطر اصطکاک یا ضربه انتخاب شود. در موارد متوسط و شدید، مشورت با تیم درمانی و فیزیوتراپیست اهمیت دارد.

آیا بیماری پروانه‌ای می‌تواند باعث سرطان شود؟

برخی انواع شدید بیماری، به‌ویژه بعضی شکل‌های اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک، با افزایش خطر کارسینوم سلول سنگفرشی پوست همراه هستند. به همین دلیل، معاینه منظم پوست و ارزیابی ضایعات مشکوک اهمیت دارد.

آیا ازدواج و فرزندآوری برای افراد مبتلا امکان‌پذیر است؟

این موضوع به نوع بیماری، وضعیت سلامت فرد و الگوی وراثت بستگی دارد. مشاوره ژنتیک می‌تواند به فرد و خانواده کمک کند تا خطر انتقال بیماری و گزینه‌های موجود را بهتر درک کنند.

آیا درمان‌های ژنی برای همه بیماران قابل استفاده هستند؟

خیر. درمان‌هایی مانند Vyjuvek و Zevaskyn برای گروه‌های ژنتیکی مشخصی از بیماران مبتلا به اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک تأیید شده‌اند و برای همه انواع بیماری پروانه‌ای کاربرد ندارند.

بیماری پروانه‌ای چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص بیماری پروانه‌ای بر اساس علائم بالینی، معاینه پوست و در صورت نیاز آزمایش‌های تخصصی مانند بررسی محل جداشدن لایه‌های پوست و آزمایش ژنتیک انجام می‌شود. آزمایش ژنتیک می‌تواند در تعیین نوع و زیرنوع بیماری و مشاوره ژنتیک نقش مهمی داشته باشد.

 

مراقبت از بیماران مبتلا به بیماری پروانه‌ای در کلینیک هور

بیماری پروانه‌ای نیازمند مراقبت مداوم و متناسب با نوع و شدت بیماری است. در کلینیک هور، پس از ارزیابی وضعیت پوست و زخم توسط پزشک، توصیه‌های لازم برای مراقبت از پوست، کاهش اصطکاک و تحریک، مراقبت صحیح از زخم و انتخاب روش‌های مناسب مراقبتی ارائه می‌شود.

در صورت مناسب بودن شرایط بیمار و تشخیص پزشک، ممکن است برخی روش‌ها و تجهیزات مورد استفاده در مراقبت از زخم و حمایت از روند ترمیم، مانند کلد پلاسما (Cold Plasma)، به‌عنوان بخشی از برنامه مراقبتی مورد استفاده قرار گیرند. انتخاب این روش به نوع زخم، شرایط پوست، شدت بیماری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد و برای همه بیماران مبتلا به بیماری پروانه‌ای یکسان نیست.

در موارد متوسط یا شدید، به‌ویژه در صورت وجود زخم‌های گسترده یا مزمن، عفونت، درگیری مخاط، مشکلات تغذیه‌ای یا سایر عوارض بیماری، ارزیابی و پیگیری توسط تیم تخصصی و در صورت نیاز ارجاع به متخصصان مرتبط ضروری است.

اگر شما یا یکی از اعضای خانواده‌تان به بیماری پروانه‌ای مبتلا هستید و درباره مراقبت از پوست یا زخم‌ها نیاز به ارزیابی پزشکی دارید، می‌توانید برای بررسی شرایط و دریافت راهنمایی متناسب با وضعیت خود با کلینیک هور تماس بگیرید.

جمع‌بندی نهایی

بیماری پروانه‌ای یا اپیدرمولیز بولوزا (EB) گروهی از بیماری‌های نادر و عمدتا ژنتیکی است که به دلیل اختلال در ساختار و عملکرد پروتئین‌های مسئول اتصال و استحکام پوست ایجاد می‌شود. مهم‌ترین ویژگی این بیماری، شکنندگی پوست و ایجاد تاول و زخم در اثر اصطکاک یا ضربه‌های خفیف است.

بیماری پروانه‌ای انواع مختلفی دارد و شدت آن از شکل‌های خفیف با تاول‌های محدود تا انواع شدید همراه با زخم‌های مزمن، اسکار، درگیری مخاط‌ها، مشکلات تغذیه‌ای و سایر عوارض متفاوت است. به همین دلیل، تشخیص دقیق نوع بیماری و بررسی ژنتیکی در بسیاری از بیماران اهمیت دارد.

درمان بیماری پروانه‌ای به نوع و شدت بیماری بستگی دارد و مراقبت از زخم، کاهش اصطکاک، کنترل درد و خارش، پیشگیری از عفونت، حمایت تغذیه‌ای و حفظ حرکت از بخش‌های مهم مراقبت هستند. در سال‌های اخیر نیز درمان‌های هدفمند و ژن‌درمانی برای برخی زیرگروه‌های بیماری توسعه یافته‌اند؛ از جمله Vyjuvek برای برخی بیماران مبتلا به DEB مرتبط با COL7A1 و Zevaskyn برای بیماران مبتلا به RDEB. این درمان‌ها برای همه انواع بیماری پروانه‌ای قابل استفاده نیستند و انتخاب آن‌ها باید بر اساس نوع ژنتیکی بیماری و نظر تیم تخصصی انجام شود.

پیگیری منظم پزشکی، مراقبت صحیح از پوست و زخم‌ها و توجه به علائم هشدار می‌تواند به کاهش عوارض و بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به بیماری پروانه‌ای کمک کند.

منابع علمی منتخب

  1. GeneReviews – Epidermolysis Bullosa Simplex / NCBI
  2. GeneReviews – Genes Associated with the Four Major EB Types
  3. DermNet – Epidermolysis Bullosa
  4. FDA Approves First Topical Gene Therapy for Treatment of Wounds in Patients with Dystrophic Epidermolysis Bullosa
  5. Consensus reclassification of inherited epidermolysis bullosa and other disorders with skin fragility – 2020
  6. FDA – ZEVASKYN (prademagene zamikeracel)

 

مشخصات مقاله

نویسنده: دکتر مریم ملکی

تاریخ انتشار: اردیبهشت 1396

آخرین بروزرسانی: مهر ۱۴۰۵

زمان مطالعه: حدود ۱۰ دقیقه

 

 

لینک کوتاه این مقاله: https://drmaleki.ir/?p=12115📋



تعداد بازدید از این مطلب: 3446
لطفا از عکس‌های قبل و بعد بیماران در گالری تصاویر دیدن فرمایید.
آدرس: اصفهان-خ چهارباغ بالا جنب مجتمع پارک ساختمان گلستان طبقه فوقانی بانک سپه مرکز لیزر هور (دکتر مریم ملکی)

تلفن :03136662224

۰ دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

Avatar placeholder

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *